Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który jest niezdolny do pracy, ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy (zob. wyrok SN z 20.8.2002 r., II UKN 565/01, OSNP Nr 4/2004, poz. 69). Warunkiem uzyskania świadczenia jest również to, aby niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.jedn.: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, dalej jako: EmRentyFUSU).

Wprowadzenie wymogu posiadania wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych było ostatnio rozważane przez Trybunał Konstytucyjny, który uznał, iż nie narusza to istoty konstytucyjnie gwarantowanego prawa do zabezpieczenia społecznego i jest zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej (zob. wyrok TK z 7.9.2004 r., SK 30/03).

Ustawodawca określił też wyjątkowe sytuacje, w których nie jest wymagane spełnienie wszystkich wymienionych warunków - zob. art. 57 ust. 2 i art. 57a EmRentyFUSU. Renta z tytułu niezdolności do pracy nie jest świadczeniem socjalnym, przysługującym osobom o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy, ale jest świadczeniem związanym z posiadaniem wymaganego okresu zatrudnienia i powstania niezdolności do pracy w określonym przez ustawodawcę czasie (zob. wyrok SA w Warszawie z 19.9.2000 r., III AUa 1405/99, OSA Nr 4/2001, poz. 17). Prawo do tego świadczenia powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, z tym że jeśli ubezpieczony pobiera zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne lub wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy wypłacane na podstawie przepisów Kodeksu pracy, prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy powstaje z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku, świadczenia lub wynagrodzenia (zob. wyrok SN z 15.11.2001 r., II UKN 609/00, OSNP Nr 15/2003, poz. 366). Należy podkreślić, że stwierdzenie choroby zawodowej przez uprawniony organ, np. przez Państwowego Inspektora Sanitarnego, nie jest równoznaczne z istnieniem niezdolności do pracy z powodu tej choroby (zob. wyrok SA w Warszawie z 12.12.2000 r., III AUa 50/00, OSA Nr 1/2002, poz. 3).

Osoba ubiegająca się o rentę powinna wykazać w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych fakt powstania niezdolności do pracy w wymaganych ustawowo okresach (zob. wyrok SN z 28.9.1994 r., II URN 29/94, OSNP Nr 12/1994, poz. 199). Możliwe jest nabycie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli niezdolność ta istniała od dzieciństwa, a następnie w okresie wykonywania pracy odpowiedniej do możliwości zdrowotnych tej osoby uległa pogorszeniu nawet w ramach tego samego stopnia niezdolności (zob. wyrok SA w Białymstoku z 11.3.2003 r., III AUa 162/03, OSA Nr 8/2003, poz. 30), z tym że wymagane jest pogorszenie się stanu zdrowia w stopniu uniemożliwiającym wykonywanie pracy w dotychczasowym, ograniczonym zakresie (zob. wyrok SN z 19.2.2002 r., II UKN 115/01, OSNP Nr 24/2003, poz. 598). Wykonywanie zatrudnienia przez ubezpieczonego, który kwalifikuje się do osób trwale niezdolnych do pracy, nie pozbawia go prawa ubiegania się o świadczenia rentowe z ubezpieczenia społecznego (zob. wyrok SN z 17.1.2002 r., II UKN 709/00, OSNP Nr 20/2003, poz. 497). Prawa do ubiegania się o takie świadczenie, zwłaszcza z tytułu choroby zawodowej, nie pozbawia również pobieranie emerytury (zob. wyrok SN z 29.5.2001 r., II UKN 378/00, OSNP Nr 4/2003, poz. 105). Należy jednak podkreślić, że nie jest dopuszczalne równoczesne pobieranie dwóch konkurencyjnych lub wyłączających się świadczeń z ubezpieczenia społecznego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (zob. wyrok SN z 31.3.2000 r., II UKN 458/99, OSNP Nr 18/2001, poz. 565).

Osobie, która spełnia wymagane przez prawo warunki, przysługuje w zależności od charakteru niezdolności do pracy renta stała lub okresowa na wskazany w decyzji organu rentowego czas. Istota tej decyzji polega na rozstrzygnięciu o prawie do konkretnego świadczenia (lub o jego wysokości) jako całości, a nie o poszczególnych elementach składających się na to prawo. Sąd stwierdzający spełnienie przez ubezpieczonego jednego lub więcej warunków powstania prawa do świadczenia nie może ustalić tego w sentencji wyroku przy jednoczesnym oddaleniu odwołania ubezpieczonego od niekorzystnej dla niego decyzji organu rentowego (zob. wyrok SN z 15.12.2000 r., II UKN 147/00, OSNP Nr 16/2002, poz. 389). Prawo do renty inwalidzkiej nie ustaje z mocy prawa, ale wymaga decyzji organu rentowego wydanej w sprawie świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W szczególności jest ona wymagana przy wstrzymaniu wypłaty przyznanego świadczenia, jeżeli powstaną okoliczności uzasadniające ustanie tego prawa, skoro wstrzymanie wypłaty świadczeń następuje, począwszy od miesiąca, w którym organ wydał decyzję rentową (zob. wyrok SA w Gdańsku z 10.3.1995 r., III AUr 174/95, OSA Nr 4/1995, poz. 39).

Prawo do renty, które ustało z powodu ustąpienia niezdolności do pracy, podlega przywróceniu, jeżeli w ciągu 18 miesięcy od jego ustania ubezpieczony ponownie stał się niezdolny do pracy (zob. wyrok SN z 25.7.1997 r., II UKN 112/97, OSNP Nr 1998/11/341, oraz wyrok SN z 15.2.1995 r., II URN 47/94, OSNP Nr 11/1995, poz. 137).

Powaga rzeczy osądzonej, z której korzysta prawomocny wyrok Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wydany w sprawie o prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, wyłącza możliwość ponownego wszczęcia postępowania o to samo świadczenie zarówno przed organem rentowym, jak i przed sądem. Wzruszenie ustaleń stanowiących podstawę takiego wyroku i wydanie przez organ rentowy nowej decyzji jest możliwe tylko w wyjątkowych, przewidzianych prawem okolicznościach (zob. wyrok SN z 5.8.1999 r., II UKN 231/99, OSNP Nr 19/2000, poz. 734). Prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, jak również jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty albo ich wysokości. Z tym, że niedopuszczalne jest w sprawie toczącej się po złożeniu ponownego wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy wykazywanie, że wszystkie wymagane warunki były spełnione przed zamknięciem rozprawy w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem, którym odmówiono przyznania prawa do tego świadczenia (zob. wyrok SN z 18.2.2003 r., II UK 139/02, OSNP Nr 7/2004, poz. 128).

Prawo do renty ustaje, jeśli osoba dotychczas uprawniona przestaje spełniać którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa oraz wraz ze śmiercią osoby uprawnionej.