Pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. W szczególności pracownik jest obowiązany m.in.: przestrzegać regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku, przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego. Podstawowym obowiązkiem pracownika jest przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności pracownik jest obowiązany: znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym, wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych, poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich, współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.

W czasie zwolnienia lekarskiego pracownik jest czasowo zwolniony z obowiązku świadczenia pracy i wykonywania innych czynności mających związek z pracą (zob. wyrok SA w Katowicach z 14.1.1999 r., III AUa 1221/98, PP Nr 9/1999), wówczas przejawem troski pracownika o dobro zakładu pracy jest stosowanie się do wskazań lekarskich i powstrzymywanie się od wykonywania czynności mogących przedłużyć jego nieobecność w pracy (zob. wyrok SN z 16.11.2000 r., I PKN 44/00, OSNP Nr 10/2002, poz. 239). Pracodawca ma prawo zażądać od pracownika wyjaśnienia, czy w okresie zwolnienia z obowiązku wykonywania pracy z powodu choroby przeprowadzał zaleconą przez lekarza kurację, czy też wykorzystywał zwolnienie w innym celu - niezależnie od tego, czy sprzyjającym poprawie stanu zdrowia, czy pogarszającym lub mogącym go pogorszyć - mieści się to bowiem w ramach obowiązku współdziałania z pracodawcą przy wykonywaniu zobowiązania (zob. wyrok SN z 19.4.2001 r., I PKN 376/00, OSNP Nr 4/2003, poz. 101). Ustalenie przez pracodawcę, że doszło do wykorzystywania zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego przeznaczeniem, może być uznane za naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych i stanowić uzasadnioną przyczynę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, jeśli pracownikowi można przypisać winę, co najmniej w postaci rażącego niedbalstwa (zob. wyrok SN z 21.10.1999 r., I PKN 308/99, OSNP Nr 5/2001, poz. 154 oraz wyrok SN z 1.7.1999 r., I PKN 139/99, MoP Nr 3/2000, s. 135). Podkreśla się jednak, że rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 52 KP jako nadzwyczajny sposób rozwiązania stosunku pracy powinno być stosowane przez pracodawcę wyjątkowo i z ostrożnością. Musi być uzasadnione szczególnymi okolicznościami (zob. wyrok SN z 21.9.2005 r., II PK 305/04, MoPr-wkł. Nr 12/2005), gdy czyn pracownika stanowi zagrożenie dla interesów pracodawcy (zob. wyrok SN z 25.1.2005 r., I PK 153/04, MoPr Nr 7/2005). Przy czym o zwolnieniu w tym trybie decyduje jednostkowy czyn, a nie przebieg dotychczasowej pracy (zob. wyrok SN z 2.12.2004 r., I PK 86/04, MoP Nr 14/2005).

Wykonywanie pracy lub prowadzenie innej działalności w czasie zwolnienia lekarskiego może być kwalifikowane jako naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych wówczas, gdy pracownik swoim zachowaniem przekreśla cele zwolnienia, czyli jak najszybszy powrót do zdrowia i odzyskanie zdolności do wykonywania pracy (zob. wyrok SN z 11.6.2003 r., I PK 208/02, MoPr-wkł. Nr 2/2004), godzi w dobro pracodawcy i działa sprzecznie ze swoimi obowiązkami, takimi jak: lojalność wobec pracodawcy, obowiązek świadczenia pracy i usprawiedliwiania nieobecności (zob. wyrok SN z 26.9.2001 r., I PKN 638/00, PP Nr 1/2002 oraz wyrok SN z 1.7.1999 r., I PKN 136/99, OSNP Nr 18/2000, poz. 690). Przypisanie pracownikowi ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych wymaga jednak najpierw ustalenia i wskazania, jaki podstawowy obowiązek został naruszony w sposób ciężki, a następnie, że naruszenie to nastąpiło z winy umyślnej pracownika (zob. wyrok SN z 19.1.1998 r., I PKN 477/97, OSNP Nr 23/1998, poz. 685). Naruszeniem obowiązku pracowniczego w macierzystym zakładzie pracy i oznaką braku dbałości o dobro zakładu jest m.in.: postępowanie w okresie niezdolności do pracy, polegające na założeniu spółki, przyjęciu stanowiska prezesa zarządu, częstym kontaktowaniu się z zarządem w sprawach spółki (zob. wyrok SA w Katowicach z 21.4.1995 r., III APr 1/95, PP Nr 2/1996, poz. 43). Przyczyną rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia może być również wyjazd pracownika za granicę z delegacją resortową w okresie niezdolności do pracy wskutek choroby, bez zgody i wiedzy przełożonych oraz upoważnienia do reprezentowania pracodawcy (zob. wyrok SN z 5.12.2000 r., I PKN 120/00, OSNP Nr 15/2002, poz. 352).

Nie stanowi natomiast ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych wykonywanie w czasie zwolnienia chorobowego pracy, która nie jest sprzeczna z zaleceniami lekarskimi (zob. wyrok SN z 19.1.1998 r., I PKN 486/97, OSNP Nr 23/1998, poz. 687). Z obowiązkami pracowniczymi nie koliduje bowiem udział pracownika we własnym ślubie w czasie zwolnienia lekarskiego zawierającego adnotację ,,chory może chodzić” (zob. wyrok SN z 2.4.1998 r., I PKN 14/98, OSNP Nr 6/1999, poz. 210), niesprzeczne z zaleceniami lekarza uczestniczenie pracownika w zajęciach szkolnych w czasie usprawiedliwionej nieobecności w pracy (zob. wyrok SN z 4.3.1999 r., I PKN 613/98, OSNP Nr 8/2000, poz. 309). Również ustalenie, że pracownik w czasie zwolnienia lekarskiego uczestniczył w grze sportowej, nie wystarcza do przypisania mu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych (zob. wyrok SN z 10.8.2000 r., I PKN 757/99, OSNP Nr 5/2002, poz. 106).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.jedn.: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267) ubezpieczony pracownik wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Zasiłek chorobowy nie przysługuje, w przypadku gdy zaświadczenie lekarskie zostało sfałszowane. Pracą zarobkową w rozumieniu tego przepisu jest każda aktywność ludzka zmierzająca do osiągnięcia zarobku, w tym pozarolnicza działalność gospodarcza, choćby nawet polegająca na czynnościach nieobciążających w istotny sposób organizmu pracownika pozostającego na zwolnieniu lekarskim (zob. wyrok SN z 20.10.2005 r., II UK 154/04, OSP Nr 4/2006, poz. 43 oraz wyrok SN z 5.4.2005 r., I UK 370/04, OSNP Nr 21/2005, poz. 342). Jeżeli pracodawca zatrudnia pracownika w okresie zwolnienia lekarskiego, jest on zobowiązany do wypłacania pracownikowi wynagrodzenia i w konsekwencji - za okresy niezdolności do pracy, w których pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia - zasiłek chorobowy nie przysługuje (zob. wyrok SA w Warszawie z 2.3.1999 r., III AUa 1298/98, Apel.-W-wa Nr 2/1999, poz. 10). W sytuacji gdy pracownik jest zatrudniony w dwóch zakładach pracy, może w jednym z nich pobierać zasiłek chorobowy z tytułu czasowej niezdolności do pracy, a wykonywać zatrudnienie w drugim tylko wówczas, gdy uzyska wpisaną do karty chorobowej opinię lekarza udzielającego zwolnienia od pracy, że wykonywanie określonej pracy nie jest przeciwwskazane, nie spowoduje przedłużenia okresu niezdolności do pracy i nie jest niezgodne z celem tego zwolnienia (zob. wyrok SN z 11.2.1999 r., II UKN 467/98, MoP Nr 7/1999). Wskazuje się również, że nadużycie korzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego samo w sobie nie może być zakwalifikowane jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych (zob. wyrok SN z 1.7.1999 r., I PKN 136/99, OSNAP Nr 18/2000, poz. 690).